မလေးရှားဖလားနှင့် လိဂ်ပြိုင်ပွဲ: ၁၉၂၁ မှ ၂၀၂၆ သမိုင်းခရီး
မလေးရှားဖလားသည် မလေးရှားနိုင်ငံ၏ အထင်ကရ ဘောလုံးဖလားပြိုင်ပွဲဖြစ်ပြီး ၁၉၂၁ ခုနှစ်တွင် ပီယာလာမာလာယာအဖြစ် စတင်ခဲ့သည်။ မလေးရှားပြည်နယ်အသင်းများ ပါဝင်ယှဉ်ပြိုင်သော ဤပြိုင်ပွဲသည် အာရှဒေသ၏ ရှေးအကျဆုံး ဘောလုံးပြိုင်ပွဲများထဲမှ တစ်ခုဖြစ်လာခဲ့သည်။ ၁၉၃၃ ခုနှစ်တွင် အိပ်ခ်ျအမ်အက်စ် မလေးယာ သင်္ဘောကို ဂုဏ်ပြု၍ အမည်ပြောင်းခဲ့ပြီး ၁၉၆၇ ခုနှစ်တွင် မလေးရှားဖလားဟု အတည်ပြုခဲ့သည်။ ဆီလန်ဂေါအသင်းသည် ဆုဖလား ၃၃ ကြိမ်ဖြင့် အများဆုံးအောင်မြင်သည့်အသင်းဖြစ်ကာ ဂျိုဟိုး ဒါရုလ် တက်ဇင်သည် ခေတ်သစ်အင်အားကြီးအသင်းအဖြစ် ထင်ရှားလာသည်။ ၁၉၈၂ ခုနှစ်မှစ၍ အုပ်စုနှင့် လိဂ်အဆင့်များ ပိုမိုအရေးပါလာပြီး ၂၀၂၀ ခုနှစ်တွင် ကိုဗစ်-၁၉ ကြောင့် ပြိုင်ပွဲရပ်နားခဲ့သည်။ သမိုင်းကိုနားလည်လိုပါက အမည်ပြောင်းလဲမှု၊ ပြိုင်ပွဲပုံစံနှင့် အသင်းအင်အားပြောင်းလဲမှုကို အစဉ်လိုက်ကြည့်ပါ။
စမ်းသပ်လေ့လာခဲ့သည့်အရာက ဘာလဲ?
ဒီဆောင်းပါးမှာ မလေးရှားဘောလုံးဖလားသမိုင်းကို ဆုဖလားစာရင်းတစ်ခုလို ခြောက်ခြောက်သွေ့သွေ့ မကြည့်ဘဲ ပြိုင်ပွဲတစ်ခု ဘယ်လိုရှင်သန်လာသလဲဆိုတာနဲ့ ချိတ်ပြီး စစ်ဆေးထားတယ်။ အဓိကထားကြည့်တာက ပီယာလာမာလာယာ စတင်သည့် ၁၉၂၁ ခုနှစ်၊ အိပ်ခ်ျအမ်အက်စ် မလေးယာအမည်သုံးသည့် ၁၉၃၃ ခုနှစ်၊ မလေးရှားဖလားအမည် အတည်ပြုသည့် ၁၉၆၇ ခုနှစ်နှင့် လိဂ်စနစ် ထည့်သွင်းသည့် ၁၉၈၂ ခုနှစ်တို့ ဖြစ်သည်။ ဒီနှစ်တွေက ပြိုင်ပွဲရဲ့ အရိုးအဆစ်တွေလိုပါပဲ၊ တစ်ခုခုကို ချန်ထားရင် သမိုင်းအဓိပ္ပာယ်က လျော့သွားတတ်တယ်။
Photo by Sinan KRIYA on Pexels
အချက်အလက်တွေကို မလေးရှားဘောလုံးအဖွဲ့ချုပ်၊ မလေးရှားဖလားမှတ်တမ်းများနှင့် မလေးရှားဖလား၏ ဝီကီပီးဒီးယားမှတ်တမ်း တို့နှင့် နှိုင်းယှဉ်ကြည့်ထားသည်။ သတိထားရမည့်အချက်က ရာသီတစ်ခုချင်းစီတွင် ပြိုင်ပွဲပုံစံများ ပြောင်းခဲ့ခြင်းကြောင့် ယနေ့ခေတ် အုပ်စုအရေအတွက်ကို ၁၉၂၁ ခုနှစ်နှင့် တိုက်ရိုက်မနှိုင်းသင့်ခြင်းပဲ။ ကျွန်တော်က ဆုဖလားအရေအတွက်ကို အဓိကညွှန်ပြချက်အဖြစ်ယူပေမယ့် အဲဒီနံပါတ်တစ်ခုတည်းနဲ့ အသင်းတစ်သင်းရဲ့ ခေတ်အလိုက်လွှမ်းမိုးမှုကို မဆုံးဖြတ်ဘူး။
ပိုမိုအသေးစိတ်သော ဘောလုံးသတင်းနှင့် ပွဲစဉ်သုံးသပ်ချက်များကို ကြည့်ချင်ရင် ကမ္ဘာ့ဖလားသတင်းမှာ သီးခြားဖတ်ရှုနိုင်ပါတယ်။
အစပြုချိန်နှင့် ပထမဆုံးအမြင်က ဘယ်လိုလဲ?
မလေးရှားဖလား၏ အစပြုရာမှာ ၁၉၂၁ ခုနှစ် ပီယာလာမာလာယာဖြစ်ပြီး မလေးပြည်နယ်များအကြား ဘောလုံးယှဉ်ပြိုင်မှုကို တရားဝင်ပုံစံတစ်ခုအဖြစ် စုစည်းပေးခဲ့သည်။ ထိုအချိန်က ပြိုင်ပွဲသည် ယနေ့လို ပရော်ဖက်ရှင်နယ်လိဂ်မဟုတ်ဘဲ ပြည်နယ်ကိုယ်စားပြုအသင်းများ၏ ဂုဏ်သိက္ခာပြိုင်ပွဲဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် မလေးရှားဖလားကို ရိုးရိုးဖလားပြိုင်ပွဲထက် မလေးရှားဘောလုံးအဖွဲ့အစည်း တည်ဆောက်လာသည့် အစောပိုင်းမှတ်တိုင်ဟု သတ်မှတ်ရမည်။
အစောပိုင်းကာလတွင် ဆီလန်ဂေါ၊ စင်ကာပူ၊ ပီနန်နှင့် ပီရက်ခ်တို့ကဲ့သို့ အသင်းများက အဓိကအခန်းကဏ္ဍယူခဲ့ကြသည်။ ၁၉၃၃ ခုနှစ်တွင် အမည်ကို အိပ်ခ်ျအမ်အက်စ် မလေးယာဖလားအဖြစ် ပြောင်းလဲခြင်းသည် အဲဒီခေတ် နိုင်ငံရေးနှင့် အင်ပါယာဆိုင်ရာအခြေအနေကိုလည်း ထင်ဟပ်စေသည်။ ၁၉၆၈ ခုနှစ်မှစ၍ သမိုင်းဝင်ဖလားကို အမျိုးသားပြတိုက်တွင် ထိန်းသိမ်းထားခြင်းက မူရင်းဖလားသည် ကစားကွင်းထဲက ဆုတစ်ခုထက် အမွေအနှစ်တန်ဖိုးပိုရှိကြောင်း ပြသနေသည်။ [Internal Link: မလေးရှားဘောလုံးသမိုင်းအကျဉ်း]
အမည်ပြောင်းလဲမှုကို အောက်ပါအတိုင်း မှတ်ရင် မရှုပ်တော့ဘူး။
- ၁၉၂၁ — ပီယာလာမာလာယာအဖြစ် စတင်ခြင်း။
- ၁၉၃၃ — အိပ်ခ်ျအမ်အက်စ် မလေးယာဖလားဟု အမည်ပြောင်းခြင်း။
- ၁၉၆၇ — မလေးရှားဖလားဟု အမည်သစ် အတည်ပြုခြင်း။
- ၁၉၆၈ — မူရင်းဖလားကို အမျိုးသားပြတိုက်တွင် ထိန်းသိမ်းခြင်း။
မလေးရှားဖလား ဘယ်နေရာမှာ အားကောင်းခဲ့သလဲ?
မလေးရှားဖလား၏ အားသာချက်မှာ ရာသီပိတ်သိမ်းသည့် ပွဲကြီးအဖြစ် အသင်းပရိသတ်များ၏ စိတ်ခံစားချက်ကို စုစည်းနိုင်ခြင်းဖြစ်သည်။ မလေးရှားဘောလုံးအဖွဲ့ချုပ်၏ စီမံခန့်ခွဲမှုအောက်တွင် ပြည်နယ်အသင်းအခြေခံကနေ ကလပ်အသင်းပုံစံသို့ ပြောင်းလဲလာသော်လည်း ဖလားပြိုင်ပွဲ၏ သမိုင်းတန်ဖိုး မပျောက်ခဲ့ပါ။ အထူးသဖြင့် ကွာလာလမ်ပူ၊ ရှားအာလမ်၊ ဂျိုဟိုးဘာရူးနှင့် ပီနန်တို့လို မြို့များတွင် ဖလားပွဲနေ့သည် ဘောလုံးပွဲတစ်ပွဲထက် ဒေသခံဂုဏ်သိက္ခာပြိုင်ပွဲတစ်ခုလို ဖြစ်နေတတ်သည်။
၁၉၈၂ ခုနှစ်တွင် လိဂ်ပြိုင်ပွဲကို ထည့်သွင်းပြီး ဖိုင်နယ်တက်ခွင့်ကို ရာသီတစ်လျှောက် စွမ်းဆောင်ရည်နှင့် ချိတ်ဆက်ခဲ့သည်။ ဒီပြောင်းလဲမှုက စိတ်ဝင်စားစရာကောင်းတယ်။ အရင်က ဖလားပြိုင်ပွဲမှာ တစ်ပွဲကောင်းရုံနဲ့ အာရုံစိုက်ခံရနိုင်ပေမယ့် လိဂ်စနစ်နောက်ပိုင်းမှာ အမှတ်၊ ဂိုးကွာဟချက်၊ အဝေးကွင်းရလဒ်နှင့် ကစားသမားအနက်တို့က တဖြည်းဖြည်း အရေးကြီးလာသည်။ Source: မလေးရှားဘောလုံးအဖွဲ့ချုပ်
လက်တွေ့ကျကျပြောရရင် ဆုဖလား ၃၃ ကြိမ်ရထားသော ဆီလန်ဂေါ၏ အားသာချက်က နာမည်ကြီးကစားသမားများသာ မဟုတ်ဘဲ အဖွဲ့အစည်းတည်ငြိမ်မှု၊ မြို့ပြပရိသတ်အခြေခံနှင့် ရာသီရှည်စွမ်းဆောင်ရည်တို့ဖြစ်သည်။ နောက်ပိုင်းတွင် ဂျိုဟိုး ဒါရုလ် တက်ဇင်က ဘဏ္ဍာရေးစီမံခန့်ခွဲမှု၊ ကစားသမားရွေးချယ်မှုနှင့် နည်းဗျူဟာတည်ငြိမ်မှုတို့ဖြင့် အင်အားကြီးလာသည်။ ကျွန်တော်မြင်တာက ဒီနေရာမှာ “သမိုင်းရှိတာ” နဲ့ “လက်ရှိလွှမ်းမိုးတာ” ကို ခွဲကြည့်နိုင်မှ မှန်ကန်တဲ့သုံးသပ်ချက် ရလာမယ်။
ဒီခေတ်အသင်းတွေရဲ့ နည်းဗျူဟာပြောင်းလဲမှုကို သေချာဖတ်ချင်ရင် ကမ္ဘာ့ဖလားသတင်း၏ [Internal Link: အသင်းကစားနည်းဗျူဟာသုံးသပ်ချက်] ကိုလည်း ကြည့်ပါ။
ဘယ်နေရာမှာ အားနည်းသွားခဲ့သလဲ?
မလေးရှားဖလား၏ အဓိကအားနည်းချက်မှာ ပြိုင်ပွဲပုံစံ၊ အသင်းအမည်နှင့် ရာသီအစီအစဉ်များ မကြာခဏပြောင်းလဲခြင်းကြောင့် ပရိသတ်များအတွက် တစ်သမတ်တည်းမှတ်ဉာဏ်တည်ဆောက်ရန် ခက်ခဲခြင်းဖြစ်သည်။ ၂၀၂၀ ခုနှစ်တွင် မလေးရှားဘောလုံးအဖွဲ့ချုပ်က ကိုဗစ်-၁၉ ကပ်ရောဂါကြောင့် ပြိုင်ပွဲကို ဖျက်သိမ်းခဲ့သည်။ ထိုအခြေအနေသည် သမိုင်းရှည်ပြိုင်ပွဲတစ်ခုတောင် နိုင်ငံရေး၊ ကျန်းမာရေးနှင့် ဘဏ္ဍာရေးဖိအားများကို မလွတ်မြောက်နိုင်ကြောင်း ပြသခဲ့သည်။
နောက်ထပ်ပြဿနာတစ်ခုက အသင်းအရေအတွက်နှင့် အရည်အသွေး မညီမျှခြင်းဖြစ်သည်။ အားကောင်းသော ဂျိုဟိုး ဒါရုလ် တက်ဇင်၊ ဆီလန်ဂေါ၊ ကီဒါနှင့် ပီနန်တို့နှင့် အရင်းအမြစ်နည်းသော အသင်းများကြား ကွာဟချက်ကျယ်လာလျှင် ဖလားပြိုင်ပွဲ၏ မခန့်မှန်းနိုင်မှု လျော့သွားနိုင်သည်။ အဲဒါက ပရိသတ်အတွက် အနိုင်ရသူကို ခန့်မှန်းရလွယ်စေသော်လည်း ပြိုင်ပွဲရဲ့ ရင်ခုန်စရာကိုတော့ ထိခိုက်စေတယ်။
Photo by Wafiy Azizol on Pexels
သမိုင်းလေ့လာသူများ သတိထားသင့်သည့် အချက်တစ်ခုက ဆုဖလားအရေအတွက်နှင့် ခေတ်အလိုက် ပြိုင်ဘက်အရေအတွက်ကို တူညီသောအတိုင်းအတာဖြင့် မတွက်သင့်ခြင်းဖြစ်သည်။ ၁၉၂၀ ပြည့်လွန်နှစ်များ၏ ပြည်နယ်အသင်းအနည်းငယ်ပါဝင်သည့် စနစ်နှင့် ၂၀၂၆ ခုနှစ်၏ အုပ်စုအဆင့်စနစ်သည် ပြိုင်ပွဲဖိအားမတူပါ။ ထို့ကြောင့် “အများဆုံးဖလားရသူ” သည် မှတ်တမ်းအရ အမှန်ဖြစ်သော်လည်း “အခက်ခဲဆုံးခေတ်၏ အကောင်းဆုံးအသင်း” ဆိုသည့်ကောက်ချက်ကို သီးခြားအချက်အလက်မရှိဘဲ မချသင့်ပါ။
ဒီသမိုင်းကို ထပ်သုံးသပ်မလား?
သုံးသပ်မယ်၊ ဒါပေမယ့် ဆုဖလားစာရင်းကိုသာ ပြန်ဖတ်မှာမဟုတ်ဘူး။ မလေးရှားဖလားသမိုင်းကို နားလည်ရန် အကောင်းဆုံးနည်းမှာ ၁၉၂၁ ခုနှစ် စတင်မှု၊ ၁၉၃၃ ခုနှစ် အမည်ပြောင်းမှု၊ ၁၉၆၇ ခုနှစ် အတည်ပြုမှု၊ ၁၉၈၂ ခုနှစ် လိဂ်စနစ်နှင့် ၂၀၂၀ ခုနှစ် ပယ်ဖျက်မှုကို တစ်ကြောင်းတည်းသော အချိန်ဇယားအဖြစ် ဖတ်ခြင်းဖြစ်သည်။ ပြိုင်ပွဲ၏တန်ဖိုးက ဖလားတစ်လုံးထဲမှာ မရှိဘဲ မလေးရှားဘောလုံးယဉ်ကျေးမှုကို ဆက်လက်သယ်ဆောင်လာနိုင်ခြင်းထဲမှာ ရှိသည်။
အဆုံးသတ်အမြင်ကတော့ ဆီလန်ဂေါသည် သမိုင်းမှတ်တမ်း၏ ဘုရင်ဖြစ်ပြီး ဂျိုဟိုး ဒါရုလ် တက်ဇင်သည် ခေတ်သစ်စီမံခန့်ခွဲမှုနှင့် စွမ်းဆောင်ရည်၏ သင်္ကေတဖြစ်သည်။ ဒီနှစ်သင်းကို တိုက်ရိုက်ယှဉ်ပြီး ဘယ်သူက “ပိုကောင်း” ဟု တစ်ခုပဲဖြေခြင်းထက် သူတို့က မတူညီသောခေတ်နှစ်ခုကို ကိုယ်စားပြုကြောင်း နားလည်တာ ပိုတိကျသည်။ မလေးရှားဖလားကို ပွဲခန့်မှန်းချက်အတွက် လေ့လာသူဆိုရင် အသင်းအမည်ထက် အိမ်ကွင်း၊ နောက်ဆုံးငါးပွဲ၊ လူစာရင်းအပြည့်နှင့် အနားယူရက်ကို ပထမဆုံးစစ်ဆေးပါ။ [Internal Link: မလေးရှားဖလားပွဲခန့်မှန်းနည်း]
ကစားပွဲအချက်အလက်နှင့် ၂၀၂၆ ဘောလုံးသတင်းများကို ဆက်လက်ကြည့်ရှုမည်ဆိုရင် ကမ္ဘာ့ဖလားသတင်းကို မှတ်သားထားနိုင်ပါတယ်။
အမေးများသော မေးခွန်းများ
မေးခွန်း: မလေးရှားဖလားဆိုတာ ဘာလဲ?
အဖြေ: မလေးရှားဖလားသည် မလေးရှားဘောလုံးအဖွဲ့ချုပ်၏ စီမံခန့်ခွဲမှုအောက်တွင် ကျင်းပသည့် သမိုင်းရှည် ဘောလုံးဖလားပြိုင်ပွဲဖြစ်သည်။ ၁၉၂၁ ခုနှစ်တွင် ပီယာလာမာလာယာအဖြစ် စတင်ခဲ့ပြီး ၁၉၆၇ ခုနှစ်တွင် မလေးရှားဖလားဟု အမည်ပြောင်းခဲ့သည်။ အစောပိုင်းတွင် ပြည်နယ်အသင်းများ အဓိကပါဝင်ခဲ့ပြီး နောက်ပိုင်းတွင် ကလပ်အသင်းနှင့် လိဂ်စနစ်များ ပေါင်းစပ်လာသည်။
မေးခွန်း: မလေးရှားဖလားကို ဘယ်လိုအဆင့်လိုက် လေ့လာရမလဲ?
အဖြေ: ၁၉၂၁၊ ၁၉၃၃၊ ၁၉၆၇၊ ၁၉၈၂ နှင့် ၂၀၂၀ ခုနှစ်များကို အရင်မှတ်သားပြီးနောက် အသင်းမှတ်တမ်းနှင့် ပြိုင်ပွဲပုံစံကို ဆက်ဖတ်ပါ။ ၁၉၂၁ သည် စတင်ချိန်၊ ၁၉၃၃ သည် အိပ်ခ်ျအမ်အက်စ် မလေးယာအမည်ပြောင်းချိန်၊ ၁၉၆၇ သည် လက်ရှိအမည်ရချိန်ဖြစ်သည်။ ထို့နောက် ၁၉၈၂ လိဂ်စနစ်နှင့် ၂၀၂၀ ပယ်ဖျက်မှုကို ချိတ်ဆက်လျှင် အချိန်ဇယားပြည့်စုံလာမည်။
မေးခွန်း: ပီယာလာမာလာယာနဲ့ မလေးရှားဖလား ဘာကွာသလဲ?
အဖြေ: ပီယာလာမာလာယာသည် မလေးရှားဖလား၏ အစောပိုင်းအမည်ဖြစ်ပြီး ပြိုင်ပွဲတစ်ခုလုံး သီးခြားမဟုတ်ပါ။ ၁၉၂၁ ခုနှစ်တွင် ပီယာလာမာလာယာအဖြစ် စတင်ခဲ့ပြီး ၁၉၃၃ ခုနှစ်တွင် အိပ်ခ်ျအမ်အက်စ် မလေးယာဖလားဟု ပြောင်းခဲ့သည်။ ၁၉၆၇ ခုနှစ်မှစ၍ မလေးရှားဖလားဟူသောအမည်ကို အသုံးပြုခဲ့သောကြောင့် အမည်များသည် သမိုင်းကာလအလိုက် ပြောင်းလဲထားခြင်းသာဖြစ်သည်။
မေးခွန်း: ဆီလန်ဂေါက ဘာကြောင့် အောင်မြင်မှုအများဆုံးလဲ?
အဖြေ: ဆီလန်ဂေါသည် မလေးရှားဖလား ဆုဖလား ၃၃ ကြိမ်ရရှိထားသောကြောင့် မှတ်တမ်းအရ အောင်မြင်ဆုံးအသင်းဖြစ်သည်။ ၎င်း၏ အားသာချက်များတွင် မြို့ပြပရိသတ်အခြေခံ၊ ပြိုင်ပွဲအတွေ့အကြုံ၊ ကစားသမားဖွံ့ဖြိုးရေးနှင့် အဖွဲ့အစည်းတည်ငြိမ်မှုတို့ ပါဝင်သည်။ သို့သော် ယင်းမှတ်တမ်းကို ဂျိုဟိုး ဒါရုလ် တက်ဇင်၏ ခေတ်သစ်အင်အားနှင့် တိုက်ရိုက်မနှိုင်းမီ ပါဝင်အသင်းအရေအတွက်နှင့် ပြိုင်ပွဲပုံစံကိုပါ ထည့်တွက်ရမည်။
မေးခွန်း: မလေးရှားဖလား ၂၀၂၀ ခုနှစ်မှာ ဘာကြောင့် မကျင်းပနိုင်ခဲ့တာလဲ?
အဖြေ: မလေးရှားဖလား ၂၀၂၀ ရာသီကို ကိုဗစ်-၁၉ ကပ်ရောဂါကြောင့် ဖျက်သိမ်းခဲ့သည်။ ကျန်းမာရေးကန့်သတ်ချက်များ၊ ခရီးသွားလာမှုအခက်အခဲများနှင့် အားကစားကွင်းလည်ပတ်မှုအန္တရာယ်များကြောင့် ပြိုင်ပွဲကို ပုံမှန်ကျင်းပရန် မဖြစ်နိုင်ခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ ဒီဖြစ်ရပ်က ရာသီစီမံကိန်းတွင် အရေးပေါ်အခြေအနေများအတွက် အစားထိုးအစီအစဉ်လိုအပ်ကြောင်း ပြသခဲ့သည်။
မေးခွန်း: မလေးရှားဖလားပွဲခန့်မှန်းရာမှာ ဘာတွေစစ်ဆေးသင့်လဲ?
အဖြေ: အိမ်ကွင်းအားသာချက်၊ နောက်ဆုံးငါးပွဲရလဒ်၊ အဓိကကစားသမားဒဏ်ရာ၊ နည်းပြနည်းဗျူဟာနှင့် အနားယူရက်ကို အရင်စစ်ဆေးသင့်သည်။ ဆုဖလားသမိုင်းတစ်ခုတည်းသည် လက်ရှိပွဲရလဒ်ကို မဆုံးဖြတ်နိုင်ပါ။ အထူးသဖြင့် ဆီလန်ဂေါနှင့် ဂျိုဟိုး ဒါရုလ် တက်ဇင်ကဲ့သို့ အသင်းများကို နှိုင်းယှဉ်ရာတွင် နောက်ဆုံးစွမ်းဆောင်ရည်နှင့် လူစာရင်းအခြေအနေက အတိတ်မှတ်တမ်းထက် ပိုအသုံးဝင်သည်။
အချက်အလက်များကို အခြေခံပြီး တာဝန်ရှိစွာသာ သုံးသပ်လိုသူများအတွက် နောက်ထပ်လေ့လာရန် အောက်ပါလမ်းကြောင်းကို အသုံးပြုနိုင်သည်။